Ekslibris, kitap sahibini tanıtan, onu yücelten bir sanat dalıdır. Kitapseverlerin kitaplarının iç kapağına yapıştırdıkları üzerinde isimlerinin ve değişik konularda resimlerin yer aldığı küçük boyutlu baskıresimlerdir. Sözcük olarak …’nın kitaplığından, …’nın kütüphanesine ait anlamına gelir. Kitabın kartviziti ya da tapusudur. Kitap sahibini tanıtır, onu yüceltir ve kitabı ödünç alan kişiyi geri getirmesi konusunda uyarır. Ekslibris önemli bir iletişim aracıdır. Bir ihtiyaç grafiği olarak doğmasına karşın, estetik kaygılarla yapılan özgün yapıtlardır.

Sanatı, insanın elleri arasına, kitapların içine kadar getirir, onun büyüleyici sıcaklığını hissettirir.
Ekslibrisler, yaşayan kişi ya da kurum için siparişle yapılır, onların özelliklerini yansıtır.
Yaratım sürecine bakıldığında resim sanatının tüm olanaklarının kullanıldığı görülür. İşlevsel yanına bakıldığında ise bir grafik tasarım ürünü olarak düşünülebilir.

Ekslibrisin ilk ve en eski örneğinin M.Ö.1400’de bir fayans üzerine yapıldığı ve Mısır kralı III. Amenhophis’in papirüs rulolarının olduğu sandıklara takıldığı bilinmektedir.

1450 yıllarında ise “Igler” (kirpici) takma adıyla bilinen Alman papaz Johannes Knabenberg için kağıt üzerine ilk ekslibris yapılmıştır. Çiçeği ısıran bir kirpinin resimlendiği ekslibriste “Hans Igler seni öpebilir” yazmaktadır.

Gerçek anlamda ekslibrisler ise matbaanın icadı ile birlikte yapılmaya başlanmıştır.

Ekslibris, sonraları sadece kitaplara yapıştırmak için değil, biriktirme ve değiştirme objeleri olarak da kullanılmaya başlanmıştır. Kitaba özgü bir işaret olmaktan çıkıp, özgün bir grafik çalışma olarak bağımsızlaşmıştır.

19. yüzyıldan itibaren dernekler, değişim için bültenler, kitaplar, adres listeleri yayımlayıp, yarışmalar düzenlemeye başlamışlardır.

Ekslibrisin uzun kenarının 13 cm.’den büyük olmaması, baskıresimde olduğu gibi çoğaltılması ve numaralandırılması gerekir. Çoğaltmak için gravür/C3, ağaç baskı/X2, linolyum baskı/X3, litografi/L, serigrafi/S, ofset/P7, fotograf/P8, bilgisayar destekli tasarım/CGD kullanılmaktadır.

Türkiye’de Ekslibris, batıdan alınmış kitaplarla tanınmıştır. Avrupa ülkelerinde yaygın olarak kullanılan ekslibrislerin yer aldığı kitaplar, ikinci el satışlarla ülkemize gelmiş, kitap sahipleri öldüğünde ise yakınları tarafından kütüphanelere bağışlanmış veya sahaflara satılmıştır.

Osmanlılar döneminden kalma el yazması ve basılmış kitaplarda görülen mühürler ise, birer mülkiyet işareti olarak kabul edilse de ekslibris türüne girmezler. Fakat özgün kaligrafik yapılarıyla ait oldukları kişilerin arması veya logosu olarak bu işlevi yerine getirmişlerdir.

Ülkemizde 2000’li yıllardan bu yana, özellikle sanat ve tasarım eğitimi verilen kurumlarda ekslibris yapan gençler yetişmeye başlamıştır. Ekslibris tasarımı, İstinye Üniversitesi de dahil 7 Üniversitede ders olarak okutulmaktadır. Üniversiteler, belediyeler ekslibris yarışmaları düzenlemektedir. Artık sanatçılar kişisel sergiler açmakta, uluslararası yarışmalarda ödüller almaktadır. Ekslibris konusunda 27 Lisansüstü Tez yapılmıştır. Eksikliği hissedilen tek şey ekslibris koleksiyonculuğudur.

Artık sanatçılarımız ve tasarımcılarımız kişisel ekslibris sergileri açmanın yanında uluslararası yarışmalara katılmakta, ödüller almaktadırlar. Ülkemizde en büyük eksikliği hissedilen şey ekslibris koleksiyonculuğudur.

1997’de Ankara’da kurulan Ekslibris Derneği, etkinliklerine artık İstanbul’da devam etmektedir. Dünyadaki 10 müzeden biri olan İstanbul Ekslibris Müzesi, 12.500’ün üzerindeki ekslibris koleksiyonu ile Selçuk Ecza Holding, Altunizade, Mahir İz Cad. 45 Üsküdar adresinde sanatseverlerin ilgisini beklemektedir.

Ülkemizde 14 şehirde; Almanya, Belçika, Beyaz Rusya, Çin, Danimarka, Finlandiya, İtalya, Kanada ve Rusya’da ekslibris sergileri açılmıştır.

Uluslararası 5 ekslibris yarışması düzenlenmiş; 2010’da 40 ülkeden 280 kişinin katıldığı XXXIII. FISAE Uluslararası Ekslibris Kongresi organize edilmiştir.

* İstinye Üniversitesi, İletişim Fakültesi, Görsel İletişim Tasarımı Bölümü Öğretim Üyesi,
İstanbul Ekslibris Derneği Başkanı, İstanbul Ekslibris Müzesi Kurucusu

Dünya’da ekslibris sanatının tarihini korumakta ve yaygınlaştırmakta önemli görev üstlenen; ekslibris sanatına ilgi gösteren ve bu özel koleksiyonları sergileyen 10 müze bulunmaktadır.

1. İstanbul Ekslibris Müzesi (Türkiye): Hasip Pektaş tarafından kurulan İstanbul Ekslibris Derneği’ne ait  17.000’e yakın ekslibris koleksiyonu ile Türkiye’nin ilk ekslibris müzesidir.  2019 yılında Selçuk Ecza Holding bünyesinde kurulmuş, 2020 yılında Kültür Bakanlığı onayıyla özel müze statüsüne kavuşmuştur. Sanatsever iş insanı M. Sonay Gürgen’in himayesindedir.

2. Frederikshavn Ekslibris Müzesi (Danimarka): Frederikshavn’da bulunan bu müze, tüm sanat tarihini kapsayan 1 milyondan fazla ekslibrise sahiptir. 6 ekslibris tutkunu koleksiyoncunun bağışları ile oluşan koleksiyonun 500.000 adeti http://art-exlibris.net/ web sitesinde paylaşılmaktadır. Ancak son dönemde kent belediyesinin desteğini çekmesiyle koleksiyon başka bir yere taşınmak zorunda kalmıştır.

3. Gutenberg Müzesi (Almanya): Almanya’da bulunan bu müze, kitap sanatı ve matbaacılık alanında önemli bir koleksiyona sahiptir.

4. Sint-Niklaas Müzesi (Belçika): Belçika’da yer alan bu müze, ekslibris sanatının tarihini ve çeşitliliğini sergilemektedir. yaklaşık 800.000’e yakın koleksiyonu vardır. Ne yazık kent belediyesi desteğini çektiği için şu an kapalıdır.

5. Moskova Ekslibris Müzesi (Rusya): Rusya’nın başkentinde bulunan bu müze, uluslararası katılımlı sergiler düzenlemektedir.

6. Museo Exlibris Mediterraneo (İtalya): İtalya’da yer alan bu müze, Akdeniz bölgesindeki ekslibris sanatını tanıtmaktadır.

7. Şangay Fuxihanzhai Ekslibris Müzesi (Çin): Şangay’da bulunan bu müze, Çin’deki ekslibris sanatına odaklanmaktadır.

8. Nancy Kütüphanesi (Fransa): Fransa’da bulunan bu kütüphane, ekslibris koleksiyonlarına ev sahipliği yapmaktadır.

9. Lewych Müzesi (Odessa, Ukrayna): Ukrayna’da bulunan bu müze, ekslibris sanatına katkıda bulunmaktadır.

10. Ex-libris Centre (Bulgaria) Bulgaristan’da bulunan bu merkez, ekslibris sanatına katkıda bulunmaktadır.

Bu müzelere, kamu kurumlarında, kütüphanelerde bulunan halka açık önemli koleksiyonlar da eklenebilir. İngiltere’de British Museum’da ünlü Franks Koleksiyonu, Almanya’da 20’ye yakın, Fransa’da 5, ABD’de ve Avusturya’da Claudia Karoly’nin ilgilendiği ünlü Ulusal Kütüphane koleksiyonu. Rusya’da hem Moskova’daki Puşkin Müzesi hem St. Petersburg’daki Hermitage çok önemli koleksiyonlara sahiptir. İsviçre’de,  Cenevre ve Basel’de halka açık önemli koleksiyonlar vardır.

Avrupa’da 15. yüzyılın ortalarında Gutenberg’in matbaayı icat etmesinden önce kitaplar, manastırlarda elle yazılıyordu. Elle yazılmış sınırlı sayıdaki kitapların sahipleri bazen kitap kapağının içine kendi özelliklerine uygun armalar koymayı adet edinmişlerdir. Bu kitaplar, çalınmasından korkulduğu için kütüphanelerdeki masaların ayaklarına bile zincirlenmişlerdir. Gutenberg’le birlikte kitaplıkların çoğalmasıyla ekslibrise olan gereksinim daha da artmıştır.

Gerçek anlamda ilk ekslibrisin 15. yüzyılın üçüncü çeyreğinde Güney Almanya’da kullanıldığı bilinmektedir. Araştırmacılara göre bunlardan ikisi, Hildebrand Brandenburg ve Wilhelm von Zell isimli kitap sahiplerinin adına yapılmıştır. Bu ekslibrisler ağaç üzerine elle boyanmış basit bir arma ve sahibinin eliyle yazılmış bir sözden oluşmaktadır. Yazıda; Almanya’da Buxheim Manastırı’na armağan edilmiş olan bu kitapların sahiplerinin ruhu için dua edilmesi yalvarılmaktadır. Üzerinde Brandenburg ailesi arması olarak da bilinen burnu halkalı bir öküzün yer aldığı kalkanı tutmakta olan meleğin resimlendiği ekslibrisin boyutu; 63,5 x 63,5 mm’dir. 1470-1480 yılları arasında yapılmış olan bu yazısız ekslibris atık kağıtlara basılmış ve elle renklendirilmiştir.

Aynı zamana ait ilk ekslibrislerden bir diğeri ise, 1450 yıllarında “Igler” / kirpici (Almanca hedgedog) takma adıyla bilinen Alman papaz Johannes Knabensberg için yapılan ve çayırdaki çiçeği ısıran bir kirpinin resimlendiği ekslibristir. Ekslibrisin üst kısmında bir şerit içinde “Hanns Igler, kirpi sizi öpebilir” (Hans Igler das dich ein Igel kuss) sözcükleri yer almaktadır. Buradaki amaç, kitabı ödünç alan kişiye, kitabı geri getirdiğinde öpücükle ödüllendirilebileceğini, aksi takdirde kirpinin oklarına hedef olacağını espiriyle hatırlatmaktır. Siyah mürekkeple yapılmış olan, fakat üzerinden yüzyıllar geçmesiyle kahverengiye dönüşen bu ilk ekslibris, bugünkü standart boyutlardan büyük olup; 190 x 140 mm’dir (Johnson, 1977, s. iii).

16.yüzyılda Almanya’da altın çağını yaşayan ekslibris, aynı yüzyılda diğer Avrupa ülkelerinde de görülmüştür. İngiltere’de ilk ekslibrisin 1500’lerin başında Thomas Cardinal Wolsey ve 1574’de Sir Nicholas Bacon için yapıldığı; Fransa’da ise 1529’da Jean Bertaud ve 1574’de Autun piskoposu Charles Ailleboust için yapıldığı saptanmıştır. Amerika’da görülen ilk ekslibris ise 1629 yılında Henry Dunster ve 1642 yılında Stephen Daye (Keenan, 2003, s.13) için yapılanlardır. Ekslibris, 1585’de Portekiz’de, 1588’de İspanya’da görülmüştür. İtalya’da ise 18. yüzyılda ortaya çıkmıştır.

16.yüzyıldan itibaren kitapların çoğalmasıyla yaygınlaşan ekslibrisler, ünlü sanatçılar tarafından da yapılmıştır. Albrecht Dürer’in (1471-1528), 1525 yılına kadar zamanın ünlü devlet ve bilim adamı Willibald Pirckheimer ve Hektor Pömer için yirmi bir sayfa ekslibris yaptığı bilinmektedir. Albrecht Dürer, arkadaşı Willibald Pirckheimer için ağaç baskı tekniği ile yaptığı hanedan armasında bereket sembolü olan boynuz içinde üzüm ve şarap resimlemiştir. Albrecht Dürer, çömert biri olan Pirckheimer’in bu ekslibrisinde “kendisi ve arkadaşları için” anlamına gelen “SIBI ET AMICIS” yazısını da kullanmış; böylece bu kitaplardan Pirckheimer’in arkadaşlarının da yararlanabileceğini ifade etmiştir. İsmin önündeki Latince “LIBER” sözcüğü ise “Willibald’ın kitapları” anlamına gelmektedir. Liber yerine daha sonraları Ex Libris sözcüğü kullanılmaya başlanmıştır. 1503 öncesi yapılan bu ekslibrisin boyutu 149 x 119 mm’dir. Albrecht Dürer’in Willibald Pirckheimer için 1524’de yaptığı ve portresinin yer aldığı gravür ekslibrisi (181 x 100 mm), British Museum’daki Pirckheimer Kütüphanesi kitaplarında görmek mümkündür.

Albrecht Dürer’in yanı sıra “küçük öğretmenler” diye bilinen bir grup sanatçı da arkadaşlarının ve kitapseverlerin istekleri doğrultusunda ekslibrisler yapmışlardır. Onlara küçük denmesinin nedeni yaptıklarının küçük boyutlu olmasındandır. Ayrıca; Lucas Cranach (1472-1553), Hans the Elder Burkhmair (1473-1531), Hans Baldung (Grien) (1484-1545), Hans Holbein (1497-1543), Barthel Beham (1502-1540) ve Jost Amman (1539-1591) bu sanatın doruğunu yaşadığı o dönemlerin önemli isimlerindendir.

Çeşitli eğilimlere ve sosyal çevreye göre de farklılıklar gösteren ekslibrisler, 17. yüzyıl Almanya’sında çok önemli kitaplıklara sahip manastırlar, kiliseler, papazlar, prensler ve zengin aileler için yapılmıştır. Bazı kitap sahipleri, üzerinde isimlerinin yer aldığı bu küçük yaprakları kitaplarına yapıştırken, bazıları sadece arma olarak kullanmışlardır. Özellikle Güney Avrupa’daki bir grup kitap sahibi, “supra libros” denilen ve deri kaplı kitap kapaklarının üzerine presle yapılan kabartmalar, işaretler ve armalar yaptırmışlardır.

Ekslibrisler, ortaya çıkışından 17. yüzyılın ilk yarısına kadar daha çok arma teması içermekteydi. Orta Çağ’dan itibaren silah, zırh ve kalkanlarda, içinde gizlediği süvarinin uzaktan bile tanınmasına izin verecek şekilde ayırt edici işaretler bulunurdu. Bu silahlar ve malzemeler, kitaplık sahibi kültürlü insanlar arasında bir sahiplik işareti ya da kitap sahibini daha çabuk tanıtan bir flama olarak kabul görmüştü. Kişinin ismini belirtecek bir yazıya da ihtiyaç duyulmuyordu. O dönemde arma temalı ekslibrislere yönelinmesinin nedeni buna bağlanabilir. İsviçreli gravür ustası Jost Ammann’ın 1570’de Melchior Schedel için yaptığı orijinal ağaç baskı, 35.4 x 24 cm boyutuyla ilk bakıldığında bir ekslibris olarak düşünülmeyebilir. Haneden arması görünümlü bu ekslibris daha sonraları aileden biri tarafından isim değişikliği yapılarak (ilk ismin yerine Sebastian yazılarak) ve elle renklendirilerek kullanılmıştır.

17.yüzyıl ortalarına kadar Fransa’da fazla rağbet görmeyen ekslibris, 18. yüzyılda ciltçilik sanatının gelişmesiyle tekrar ortaya çıkmıştır. Bu arada birçok ünlü kişi de bu sanata ilgi duymuştur. XV. Luis ve gözdesi Pompadour Markizi, Kimyacı Antoine Laurent Lavoisier, Başkan Henault, Yazar Kont de Mirabeau gibi o zamanın önemli kişileri ekslibris yaptırmışlardır.

Ekslibrislerde 20. yüzyıla kadar pek çok örge (motif) yer almıştır. Armalar, 19. yüzyıla kadar en çok kullanılan örgeler olmuştur. Bunların üzerine sahibinin adı yanında bir özdeyiş veya parola da eklenmiştir. 15. yüzyıl ekslibrislerinde Gotik tarzdaki yazıların etkisi görülür. 16. yüzyılda ise Rönesans’ın etkisiyle armaların çevresi mimari örgeler ve çerçevelerle süslenmiştir. Bunun yanında tipografik ve portreye yönelik ekslibrisler de ortaya çıkmıştır.

17.yüzyıl ekslibrislerinde Barok dönemin etkisi görülmüştür. Dini ve erotik konularda resimler yapılmış, betimlemeler ve bezemeler daha çok kullanılmaya başlanmıştır. Önceleri sadece mimari figürler kullanılırken zamanla İtalyan üslubunun etkisiyle küçük melek resimleri, figürler ve doğadan çiçekler kullanılmaya başlanmıştır. Sipariş veren kişinin mesleğinin kolayca anlaşıldığı “soyluluk arması” yanında yaşam anlayışına uygun bir tavır da yer almıştır.

17.yüzyıldan itibaren ise doğa ve iç mekan betimlemelerine yönelinmiş, bu mekanlar bazen fantastik öğeler, bazen kitabın bulunduğu kitaplıktan görüntüler şeklinde resimlenmiştir. Bu dönemin ekslibrislerinin bir kısmını, o günün sanat anlayışına uygun olarak, deniz kabukları ve sarmal çiçek örgeleri süslemiştir.

Başlangıçta yalın bir isim ve sembolden oluşan ekslibrisler, 18. yüzyıl sonlarında büyük kütüphanelerin vazçgeçilmez uygulamaları arasında yer almıştır. Zaman zaman kitap kapağı içindeki el yazısı notlarla bütünleşen çalışmalar da görülmüştür.

19.yüzyılda endüstri devrimiyle kitabın varlığı güçlenmiş, hızlı baskı teknolojisinin bulunmasıyla bilimsel, ekonomik gelişmenin, entellektüel değişmenin temelleri atılmıştır. Sadece özel kitaplıklar gelişmemiş, büyük kütüphaneler de kurulmuştur. Artık görülmemiş sayıda kitap üretilmeye başlanmıştır. Kitap basımının artmasıyla birlikte her kitaba ve kitap sahibine özgü tasarımlar yerine daha dar anlamda, basit mühürler, damgalar, ekslibris olarak kullanılmaya başlanmıştır. Fakat herşeye karşın, sosyal çevreye göre değişim gösteren farklı eğilimler, özgün çalışmalar hep görülmüştür.

19.yüzyılın sonlarında ise ekslibris sanatında yeni bir canlanma yaşanmış, hatta kitlelere yönelik çalışmalar yapılmıştır. Bu dönemde ekslibris koleksiyonculuğu keşfedilmiş ve yaygınlaşmıştır. Bu alanın öncüsü olarak Köln’lü antikacı Heinrich Lempertz gösterilebilir. Lempertz, 1850 yıllarında topladığı ekslibrisleri “Kitap Ticaretinin Tarihi İle İlgili Resimli Kitaplar, Sanatlar ve Meslekler” isimli bir kitapta yayımlamıştır. O yıllarda eski Alman sanatına ve unutulmak üzere olan “Heraldic Ekslibris” (Hanedan Arması) çalışmalarına ilgi tekrar artmıştır. Artık sadece kitaplara yapıştırmak düşüncesiyle yapılmayıp, biriktirme ve değiştirme objeleri olarak da kullanılmaya başlanan ekslibrisler, kitaba özgü bir işaret olmaktan çıkıp, özgün bir grafik çalışma olarak da bağımsızlaşmıştır. Bu konuda kuramsal araştırmalar yapılmaya, kitap ve dergiler yayımlanmaya ve koleksiyoncularının toplandığı dernekler kurulmaya başlanmıştır.

1880 yılında İngiltere’de, daha sonraları Tabley Lord’u diye de anılan J. Leicester Warren tarafından “Warren’in Rehberi” olarak da bilinen, “Ekslibris Çalışmaları İçin Bir Rehber” hazırlanmış; sanatçılara, ekslibris sınıflamasına ve eski örneklere yer verilmiştir. (Castle, 1893, s. 16). Ve onbir yıl sonra 1891 yılında Londra’da “Ekslibris Topluluğu” adında ilk koleksiyoncular derneği kurulmuştur. (Butler, 1990, s. 10). 1891’de Almanya’da, 1894’de Fransa’da, 1908’de İsviçre ve İtalya’da, 1918’de ise Belçika’da kurulan ekslibris dernekleri, basılmış kitaplarıyla, eğitici bülten ve belgeleriyle ekslibris için önemli gelişmeler sağlamışlardır. Zamanla bu dernekler çoğalmış, üyelerinin ülke sınırlarını aşacak boyutta ekslibris değişiminde bulunabilmeleri için dergiler, adres listeleri yayımlamışlar, yarışmalar düzenlemişlerdir.

İlk Uluslararası Ekslibris Kongresi 1953 yılında Avusturya’da Kufstein’de yapılmıştır. 1954’de İsviçre’de Lugano’da, 1955’de Belçika’da Antwerp’de, 1956’da Almanya’da Frankfurt’da, 1957’de Hollanda’da Amsterdam’da, 1958’de İspanya’da Barselona’da, 1960’da Avusturya’da Viyana’da, 1961’de Almanya’da Leipzig’de, 1962’de Fransa’da Paris’de, 1964’de Polonya ‘da Krakow’da ve 1966’da Almanya’da Hamburg’da yapılan kongreler, 1966’da kurulan Uluslararası Amatör Ekslibris Dernekleri Federasyonu (FISAE) tarafından resmi olarak yapılmaktadır.

1900 yıllarında birçok sanatçı, yeni arayışlara yönelmiş, uygulamalı sanatların tarz ve yaklaşımlarını ekslibrislere de yansıtmışlardır. “Jugendstilkünstler” de denilen yeni stilin bu Alman sanatçıları; Daniel Nikolaws Chodowiecki (1726-1801), Hans Thoma (1839-1924), Max Klinger (1857-1920), Lovis Corinth (1858-1925), Max Slevogt (1868-1932), Max Liebermann (1847-1935), Fidus d.i. Hugo Höppene (1868-1948), Emil Orlik (1870-1932), Heinrich Vogeler (1872-1942), Alfred Kubin (1877-1959) ve Franz Marc (1880-1916)’dır. Bunlara Gustav Klimt (1862-1918), Franz von Stuck 1863-1928), Fritz Erler (1868-1940), Julius Diez (1870-1957), Mathilde Ade (1877-1953) ve Willi Geiger (1878-1971) gibi sanatçılar da eklenebilir. Resim sanatının önemli isimleri, aynı zamanda ekslibris çalışmaları da yapmışlardır. Bunlardan ilk akla gelenler Edvard Munch (1863-1944), Kaethe Kollwitz (1867-1945), Emil Nolde (1867-1956), Paul Klee (1879-1940), Pablo Picasso (1881-1973), Karl Schmidt – Rottluff (1884-1976), Oscar Kokoschka (1888-1980) ve Frans Masareel (1889-1972)’dir.

Ekslibris sanatçısı olarak çok sayıda ekslibris yapan Willi Geiger, resim alanında da yetkinliğini korumuştur. Ayrıca yaşamın her kesiminden bazı kişiler eklibrisi kullanmışlardır. Bunlardan bazıları; ABD başkanlarından George Washington (1732-1799), Franklin D. Roosevelt (1882-1945), yazar Jack London (1876-1916), yapımcı, yönetmen, senarist Walt Disney (1901-1966), oyuncu Gloria Swanson (1899-1983), Alman devlet adamı Otto von Bismarck (1815-1898), Avusturyalı nörolog Sigmund Freud (1856-1939), Fransız asker ve siyasetçi Charles de Gaulle (1890-1970), kimyacı Antoine Lavoisier (1743-1794), İngiliz yönetmen, oyuncu ve yazar Charlie Chaplin (1989-1977), filozof William Penn (1644-1718), yazar Charles Dickens (1836-1858), Kraliçe II. Elizabeth (1926-), İskoç yazar Arthur Conan Doyle (1859-1930), İtalyan devlet adamı Mussolini (1883-1945).

Günümüz ekslibris sanatçılarıyla çok geniş bir yelpaze oluşturmak mümkündür. Çukur baskı / gravür ekslibrisleriyle Beyaz Rusya’dan Juri Jakovenko, Ivan Rusachek, Anna Tikhonova, Aleksandr Ulybin, Bosna-Hersek’ten Mirsad Konstantinovic, Bulgaristan’dan Veselin Damyanov-Ves, Marin Gruev, Julian Dimitrov Jordanov, Onnik Karanfilian, Hristo Naidenov, Eduard Georgiev Penkov, Peter Velikov, Çek Cumhuriyeti’nden Jiri Brazda, Vladimir Gazovic, Robert Jancovic, Karel Zeman, Estonya’dan Lembit Löhmus, Juri Orlov, Hollanda’dan Anneke Kuyper, Wim Zwiers, İngiltere’den Peter Ford, İtalya’dan Maria Maddalena Tuccelli, Japonya’dan Katsunori Hamanishi, Takeshi Katori, Yukio Maekawa, Ichibun Sugimoto, Akira Tokuchou, Shigeki Tomura, Man Zhuang, Latvia’dan Natalija Cernetsova, Litvanya’dan Valentinas Ajauskas, Polonya’dan Marcin Bialas, Hanna T. Glowacka, Piotr Gojowy, Wojciech Luczak, Elzbieta Radzikowska, Rusya’dan Alexei Bobrusov, Yuri Borovitsky, Olga Keleynikova, Andrey Machanov, Sergey Nesterchuk, Yuri Nozdrin, Irina Yelagina, Viladimir Zuev, Sırbistan’dan Ivan Miladinovic, Slovakya’dan Peter Augustovic, Igor Benca, Karol Felix, Ukrayna’dan Oleg Denisenko, Sergey Hrapov, Sergiy Ivanov, Konstantin Kalynovych, Ağaç baskı, linolyum gibi yüksek baskı ekslibrisleriyle Almanya’dan Ulla Günther, Axel Vater, Arjantin’den Mauricio Schvarzman, Avusturya’dan Veronika Kyral, Ottmar Premstaller, Belçika’dan Frank-Ivo Van Damme, Gerard Gaudaen, Mark Severin, Brezilya’dan Marcos Babtista Varela, Bulgaristan’dan Peter Lazarov, Çek Cumhuriyeti’nden Miroslav Houra, Martin Manojlin, Çin’den Hao Chen, Mingming Niu, Zhou Dong Shen, Fransa’dan Jean Marcel Bertrand, Polonyo’dan Lukasz Cywicki, Ryszard Tobianski, Rusya’dan Evgenij Bortnikov, Anatolia Kalaschnikow, Valeriy Pokatov, Mikhail Verkholantsev, Ukrayna’dan Arkady Pugachevsky, Gennady Pugachevsky, taşbaskı / litografi ekslibrisleriyle Çek Cumhuriyeti’nden Karel Benes, Marcel Hascic, Vladimir Suchanek, Slovakya’dan Vladimir Gazovic, Çin’den Hao Chen, serigrafi baskı ekslibrisleriyle Belçika’dan Martin R. Baeyens, Japonya’dan Masao Ohba, Çin’den Xiaozhuang Dong, Jing Zhang, bilgisayar tasarımı ekslibrisleriyle Avusturya’dan Karoline Riha, Belçika’dan Martin R. Baeyens, Christine Deboosere, Sylvia Dehuysser, Kurt Herman, Ann Kestens, Sophie Vael, İsrail’den Rafi Münz, Polonya’dan, Krzysztof Marek Bak, Sırbistan’dan Rastko Ciric, Ukrayna’dan Alexandrovich Vigovsky Ruslan dikkat çeken sanatçılardır.

* İstinye Üniversitesi, İletişim Fakültesi, Görsel İletişim Tasarımı Bölümü Öğretim Üyesi, İstanbul Ekslibris Derneği Başkanı, İstanbul Ekslibris Müzesi Kurucusu

Ekslibrisler, ülkelere, sanatçılara, tekniklere, üsluplara hatta örgelere göre değerlendirilip pek çok meraklısı tarafından toplanmaktadır. Koleksiyoncular, ellerindeki çift baskıları diğer kişilerle değiştirerek çok sayıda ekslibrise sahip olmaktadırlar. Bu değiş tokuş yapmadaki amaçları, kendi koleksiyonlarını hem kalite olarak geliştirmek, hem de sayı olarak artırmaktır. Bu kişiler, koleksiyonculuk etkinliklerinin bir sonucu olarak aynı zamanda farklı dönemlerin sanatını ve baskı teknolojisini de öğrenmektedirler. Tanınmış sanatçıların yapıtları koleksiyoncular tarafından en çok aranılan ekslibrislerdir. Bunlardan müzikle ilgili olanlar ve erotik konuları içerenler öncelikle tercih edilenlerdir. Bu küçük baskıresimlerin mutlaka sanatçısı tarafından imzalanmış olması gerekmektedir. Ne zaman, ne kadar sayıda ve hangi teknikle basıldığı mutlaka belirtilmelidir. Estetik bütünlük, yazıların yerleşimi, teknik yetkinlik, koleksiyoncuların dikkat ettiği önemli konulardır (Resim 1).

Resim 1: Yuri Nozdrin, Rusya, C3/col. (125 x 118 mm), 1995
Koleksiyoncular, ilgi alanlarına göre çok farklı konularda ekslibris toplamakta, ilgi duydukları konulara yönelik çalışma yapan sanatçılara siparişler vermektedirler. Hanedan armaları, meslekler, çalışma ortamları, ev içleri, silahlar, giysiler, müzik, müzik aletleri, kitaplar, kütüphaneler, baskı atölyeleri, mimari, mühendislik, tıp, sanat, mitoloji, astroloji, spor, tiyatro, dans, nü, kadın, çocuk, portre, tipografi, kaligrafi, monogram, erotik, sözcük oyunları, botanik, zooloji, törenler, savaş, ölüm ve benzeri pek çok konuda koleksiyoncuların sınıflama yapıp ekslibris topladıkları bilinmektedir. Örneğin Erik Skovenborg (1991), “kitaplığında şarap kültürü üzerine 1000’den fazla kitabı bulunan Polonyalı koleksiyoncu Norbert Lippoczy, 5000’in üzerinde şarap motifleri içeren ekslibris biriktirmiş; daha sonra bunları Budapeşte Şarap Müzesine bağışlamıştır” demektedir.

Koleksiyoncular, ekslibrislerini değişik yöntemlerle saklamakta ve sunmaktadırlar. Ekslibrisler, genellikle standart kartlara yapıştırılarak saklanmaktadır. Bu kartlar, A4 ya da 21 x 27 cm. boyutunda olup; başlığında sanatçının adı, doğum – ölüm yılı, ülkesi, üyesi olduğu dernek, ekslibrisin baskı tekniği, yapım yılı, toplam sayısı, sahibinin adı yer alabilir. Eğer bu kartlar, 80-100 yapraklık bir çilt haline getirilirse ilgilenenlerin incelemesi kolaylaşır. Fakat albümlere sonradan yapıştırılacak ekslibrislerin kağıt kalınlıkları dikkate alınarak ciltlemede yaprakların sırta gelen kısımlarına kalınlık ve yaprak aralarına ince kağıtlar koydurmakta yarar vardır. Ekslibrislerin arkaları kartlara yapıştırılırken tamamen tutkallanmamalıdır. Tüm yüzey yapıştırılırsa, çalışma lekelenebilir ve çıkarılacağında yırtılabilir. En uygunu üst köşelerden yapıştırıcıya değdirip tutturmaktır ya da küçük yuvarlak etiketleri ikiye katlayıp bir yüzünü ekslibrise diğer yüzünü karta yapıştırmaktır.
Ekslibrislerin bir başka saklanma şekli de zarflama veya kutulamadır. Uygun boyuttaki zarf ve kutularda; sanatçılara, tekniklere, ülkelere, dönemlere ya da konulara göre sınıflandırma yapılarak saklanabilirler. Sunuş ve incelemedeki zorluğuna karşın; kutulama, ekslibrisleri yıpranmalara karşı koruyan en iyi yöntemdir. Ekonomik ve pratik olan bir diğer saklama biçimi de yapraklara yapıştırarak dosyalamadır. Fakat yapıştırılan kağıtların uzun süre yıpranmadan kalabilmesi için biraz kalın olmasnda yarar vardır.

Kendi adına ekslibris yaptıracakların en çok merak ettiği konu ekslibrisin maliyetidir. Ekslibris piyasası, ülkelere, sanatçının tanınmışlığına, kullanılan malzemeye, tasarımın taşıdığı güçlüğe, kalıp/renk ve baskı sayısına bağlı olarak değişkenlik gösterir. Yurt dışında 50 ya da 100 adetlik metal gravür bir ekslibris çalışması ortalama 500 – 1000 avro, aynı sayıdaki ağaç baskı, linolyum baskı ya da taşbaskı ekslibris 300 – 600 avro arasında sipariş edilmektedir. İyi tanınan bir sanatçı, orijinal bir tasarımı için bu rakamları artırabilmektedir. Türkiye’de ise GMK’nın 3,500 lira olarak belirlediği bir taban fiyatı vardır. Sipariş veren ile sanatçı karşılıklı anlaşarak kesin rakamı belirlemektedir. Koleksiyocuların takip ettiği kolay bulunmayan çok eski tarihli ekslibrisler ise, normal fiyatın üzerinde satılmaktadır. Örneğin bir adet Max Klinger ekslibrisi 200 – 300 avroya alıcı bulmaktadır. Bunları ancak büyük koleksiyonlarda görmek mümkündür. Ayrıca internetteki ilgili sitelerden satın alınabilir.

Ekslibrisler, yapışkan etiketler şeklinde kitapçılarda da satılırlar. Müşteri, aldığı bu ekslibrise adını yazar, kitabının iç kapağına yapıştırır. Koleksiyoncular, bu tür ekslibrisleri, “evrensel ekslibris” olarak tanımlarlar (Resim 2). Çünkü herhangi bir kişi bunları alıp ismini ekleyebilir. O nedenle koleksiyoncular kişiye özel olan ekslibrisleri toplamayı tercih ederler. Bir sanatçı veya tasarımcı tarafından istek üzerine tasarlanıp, çoğaltılan; özel kişiler veya kütüphaneler adına yapılan ekslibrisi daha özgün bulurlar.

Resim 2:. Evrensel ekslibris, P7, (33 x 70 mm), Sanatçı bilinmiyor.

Günümüzde ekslibris koleksiyonları, ya daha önceleri şekillenmiş büyük koleksiyonların açık artırmayla satışlarından elde edilmekte ya da koleksiyoncular arasında fazla kopyaların değiştirilmesiyle oluşmaktadır. Dünya üzerinde 1470’den bu yana yapılmış yaklaşık iki milyonun üzerinde ekslibrisin, 2.000’den fazla ekslibris koleksiyonun olduğu tahmin edilmektedir. Sadece Almanya’da 300.000’in üzerinde ekslibrisin var olduğu savunulmaktadır. Almanya’da bu sanatın gelişmesi ve korunması uğruna 1890 yılında Prusya’daki askeri görevinden bile ayrılan ekslibris tutkunu Karl Emich, 1895-1906 yıllarında başkanlığını yaptığı derneğine ölümünden sonra 40.000 ekslibrislik bir koleksiyon bırakmıştır. Sayısı bilinmemekle beraber dünyanın en büyük koleksiyonunun İtalyan Gianni Mantero (1897-1985)’ya ait olduğu belirtilmektedir. Büyük koleksiyonlardan biri de Amerika’da Yale Üniversitesi’ne bağışlanmış olan, Irene Dwen Andrews Pace’e ait 250.000 sayfalık koleksiyondur.

Sahip oldukları koleksiyonlarla dünyanın önemli ekslibris müzeleri Danimarka Frederikshavn, Almanya Gutenberg, Belçika Sint-Niklaas, Rusya Moskova, İtalya Mediterraneo, Şanghay Fuxihanzhai, Polonya Malbork, Fransa Nancy, Ukrayna Odessa Lewych ve İstanbul Ekslibris Müzeleridir. Frederikshavn müzesinin ekslibris sanatının tüm tarihini kapsayan bir milyon ekslibrisi vardır ve “art-exlibris.net” internet sitesinden 450.000 ekslibrisi paylaşmaktadır. Gutenberg ve Sint-Niklaas’ın yaklaşık 800.000 ekslibrisi vardır. Amerika, Almanya, Avusturya, Çin, Fransa, İngiltere, İsviçre, Japonya ve Rusya’da da çok sayıda koleksiyoncu vardır. Ayrıca bu ülkelerdeki sanat müzelerinin bünyesinde ekslibris koleksiyonlarının olduğu, önemli koleksiyoculardan Luc Van den Briele’in 25.000 (Resim 3), Benoit Junod’nun 35.000’nun üzerinde bir koleksiyona sahip oldukları bilinmektedir.

Resim 3: Anatoli Kalaschnikow, Rusya, X2/2, (72 x 92 mm), 1976

Koleksiyoncular ve tarihçiler için ekslibris listeleri çok önemlidir. Bu listeleri derleyen ve ekslibris üzerine araştırmalar yapan çok sayıda uzman vardır. Almanya’dan Friedrich Warnecke, Sylvia Wolf, Andreas-Angela Hopf, Dr. Gernot Blum ve Karl E. Leiningen, Fransa’dan Louis Bouland, Henri Bouchot, Jacques Clarles Wiggishoff ve Eugène Olivier, İtalya’dan Jacopo Gelli, Amerika’dan James P. Keenan, Audrey Spencer Arellanes ve Edward K. Carpenter, İsveç’ten Carl Magnus Carlender, Belçika’dan Benjamin Linnig ve Luc Van den Briele (1930- ), Danimarka’dan Klaus Rödel, İsviçre’den Benoit Junod (1945- ) ekslibris üzerine araştırma yapan uzmanlaşmış kişilerden sadece birkaçıdır. Benoit Junod, 1989-1993 yıllarında ülkemizde İsviçre Büyükelçiliği Kültür Müsteşarı olarak görev yapmış, pek çok sanatsal etkinliğin düzenlenmesine ve derneğimizin kurulmasına katkı sağlamış bir sanatseverdir. Türkiye’den önce görev yaptığı Kolombiya’da ekslibrisi sevdiren, bu geleneği orada başlatan Benoit Junod’nun adına, Kolombiyalı sanatçılar, yaklaşık 200 adet ekslibris yapmışlardır.

Ekslibris konusunda araştırmalar yapıp, çeşitli yayınlarla bunları belgeleyen ekslibris tukunlarından Benoit Junod, Luc Van den Briele, Dr. Gernot Blum (Resim 4), W. J. C Van Eyck, Mario de Filippis, William E. Butler, Brian North Lee, Remo Palmirani, Lars C. Stolt, James P. Keenan, Eva – Maria Wimmer (Resim 5), Keresi Ferenc, Ichigoro Uchida (Resim 6), Martin R. Baeyens aynı zamanda çok sayıda ekslibrise sahip birer koleksiyoncudurlar.

Resim 4: Marin Gruev, Bulgaristan, C3+C5, (70 x 98 mm), 2007

Resim 5: Homma Yoichiro, Japonya, X1/9, (80 x 95 mm), 1999

Resim:6 . Arkady Pugachevsky, Ukrayna, X6, (105 x 85 mm), 2002

Ekslibiris koleksiyonculuğu için eleştirel yaklaşımlar da vardır. 1895’lerde Amerika’da şiir, eleştiri ve biyografiler yazan Edmund Gosse, koleksiyoncuları eleştirerek; ekslibrislerin bugüne kadar sanki bir tür yılbaşı kartıymış gibi kullanıldığını, sahibince arkadaş ve dostlarına gönderildiğini ve kıymetinin bilinmediğini vurgulamaktadır. Edmund Gosse, bu konuda daha da ileri gidip; “yakında insanlar, ekslibrisler gibi mendillerini de değiş tokuş yapacaklar, belki anahtarlık ve benzeri şeyleri de toplamaya başlayacaklar.” demektedir.

Tüm olumlu ve olumsuz yaklaşımlara rağmen bu çalışma alanı, kitap sahipleri, koleksiyoncular ve sanatçılar ilgilendiği sürece bir gelenek olarak sürüp gidecektir. Unutulmamalı ki ekslibris koleksiyonculuğu, yeni arkadaşlıkların, dostlukların kurulmasına öncülük eden benzer görüş ve zevklerin paylaşıldığı güzel ve akılcı bir tutkudur.

* Prof. Dr. Hasip Pektaş, İstinye Ünv. İletişim Fak. Görsel İletişim Tasarımı Bölümü, İstanbul Ekslibris Derneği Başkanı

Giriş

Ekslibris, kitap sahibini tanıtan, onu yücelten bir sanat dalıdır. Kitapseverlerin kitaplarının iç kapağına yapıştırdıkları üzerinde isimlerinin ve değişik konularda resimlerin yer aldığı küçük boyutlu baskıresimlerdir. Sözcük olarak …’nın kitaplığından, …’nın kütüphanesine ait anlamına gelir.

Kitabın kartviziti ya da tapusudur. Kitap sahibini tanıtır, onu yüceltir ve kitabı ödünç alan kişiyi geri getirmesi konusunda uyarır. Ekslibris önemli bir iletişim aracıdır. Bir ihtiyaç grafiği olarak doğmasına karşın, estetik kaygılarla yapılan özgün yapıtlardır.

Türkiye’de Ekslibris

Türkiye’nin ekslibrisi tanıması, ya yurtdışına giden kişiler ya da batıdan alınmış kitaplar aracılığıyla olmuştur. Avrupa ülkelerinde yaygın olarak kullanılan ekslibrislerin yer aldığı kitaplar, ikinci el satışlarla ülkemize gelmiş, kitap sahipleri öldüğünde ise yakınları, bu kitapları kütüphanelere bağışlamışlar ya da sahaflara satmışlardır.

Batıda yapılan müzayedelerden alınan Türkiye ile ilgili bazı kitaplarda ekslibrislere rastlanmaktadır. Örneğin halen Milli Kütüphane’de bulunan 1954 yılında Almanya’dan 210 Mark verilerek alınmış, 1777 yılı basımı Osmanlı Tarihi ile ilgili kitapta ekslibris görmek mümkündür. Kültür Bakanlığı’nca 1989 yılında Londra’daki Sotheby’s müzayadesinden alınmış Henry M. Blackmer’in kütüphanesine ait Osmanlılar ile ilgili bazı kitaplarda ekslibris bulunmaktadır. Cavit Baysun kitaplığından Yapı Kredi Bankası Kütüphanesi’ne, Sedat Simavi ve Şevket Rado kitaplıklarından Basın Müzesi’ne bağışlanan dışardan satın alınmış özellikle Fransızca kitapların bazılarında ekslibris vardır.

Osmanlılar döneminden kalma el yazması ve basılmış kitaplarda görülen mühürler, birer mülkiyet işareti olarak kabul edilebilir. Mühürler, ekslibris türüne girmese de özgün kaligrafik yapılarıyla ait oldukları kişilerin arması veya logotaypı olarak bir işlevi yerine getirmişlerdir.

Türkiye’de adına gerçek anlamda ilk ekslibris yaptıranların, o dönemin yabancı uyruklu kitapseverleri olduğu söylenebilir. Üsküdar Amerikan Koleji, Robert Kolej gibi okullarda görev yapan yabancı öğretmenlerin kitaplarına ekslibris yaptırdıkları, bu okulların kütüphanelerine bağışlanan kitapların iç kapaklarına bakıldığında görülebilir. Şimdi Boğaziçi Üniversitesi’ne ait olan Robert Kolej kütüphanesi kitaplarının çoğunda ise standart bir ekslibrise rastlanmaktadır. 1920’li yıllardan itibaren Robert Kolej öğrenci yıllıklarına, yıllık sahibinin kendi ismini yazabileceği boşlukların da bırakıldığı ekslibrisler yapılmıştır. Yıllığın sanat sorumluları tarafından tasarlanan ve uygulanan bu geleneğe 1950’li yıllara gelindiğinde malesef ara verilmiştir.

Henüz yeni yaygınlaşmaya başlayan bu sanatın ülkemizdeki meraklıları gibi toplayıcıları da çok fazla değildir. Kitap tutkunları ile kütüphanesinden ödünç alınıp geri getirilmeyen kitaplara önlem olarak ekslibris yaptıranlar her geçen gün artmaktadır. Örneğin bir halk kültürü uzmanı olan araştırmacı yazar İ. Gündağ Kayaoğlu, 1985 yılında; üzerinde Tan Oral’ın bir karikatürünün ve Arapça “Yâ Kebikeç” yazısının bulunduğu ekslibrisi yaptırmıştır. (Eskiden el yazması kitapları kurtlardan korumak için kenarına “böceklerin padişahı” olduğu düşünülen “Kebikeç” sözcüğü yazılırdı. Böceklerin kebikeçten korkup kitaplara yanaşmayacağına inanılırdı.)

Zaman zaman böyle bir sanatın varlığını yeni duymuş kişilerin büyük bir coşku ile ekslibrise ilgi gösterdiklerine de tanık olunuyor. Elbette bu kişiler önce işlevsel yanı ile ilgilenecekler, daha sonra tıpkı diğer koleksiyonerler gibi benimseyip ilgileri doğrultusunda biriktirmeye de başlayacaklardır. Kitap sahipleri, koleksiyoncular ve sanatçılar, ekslibrise gönül verdiği sürece bu gelenek eminim Türkiye’de de tam anlamıyla yerleşecektir.

Ülkemizde ilk olarak 1997 yılında Ankara’da kurulan Ekslibris Derneği, 2008’den bu yana etkinliklerine İstanbul’da İstanbul Eklibris Derneği olarak devam etmektedir. Dünyadaki 10 müzeden biri olarak İstanbul Ekslibris Müzesi de kurulmuş, Kültür Bakanlığı tarafından tescillenmiştir. Ekslibris koleksiyonu ve kitaplığı araştırmacıların, ekslibris tutkunlarının ilgisine sunulacaktır.

İstanbul Ekslibris Derneği, Türkiye’de 15 şehirde; KKTC, Danimarka, Çin, Almanya, İtalya, Belçika, Finlandiya, Beyaz Rusya, Kanada ve Rusya’da sergiler açmış, ekslibrisi tanıtmıştır. Ekslibris sanatının yaygınlaşması için çok sayıda konferans verilmiş ve özellikle okullarda çalıştaylar yapılmıştır. İstanbul Ekslibris Derneği ayrıca 2003, 2007, 2010 ve 2018 yıllarında 4 uluslararası ekslibris yarışması düzenlemiştir. 2010 yılında 33. FISAE Uluslararası Ekslibris Kongresi’ni organize etmiş, 40 ülkeden 280 sanatçı ve koleksiyoncuyu İstanbul’da ağırlamıştır. 2010’daki Uluslararası Ekslibris Yarışması Sergisi yanında, Japon koleksiyoncu Ichigoro Uchida, Avusturyalı koleksiyoncu Heinrich R. Scheffer, Moskova Ekslibris Müzesi, Çin Ekslibris Derneği ve Şanghay Fu Xihan Zhai Ekslibris Derneği Koleksiyonları ile kitaplar için bir tür ekslibris olan mühür geleneğimizi yansıtan Mühürlü Eski Kitap Sayfaları da sergilenmiştir. Işık Üniversitesi, 2012 yılında lise öğrencilerine yönelik ulusal bir ekslibris yarışması da düzenlemiştir.

1996 yılında Hasip Pektaş’ın “Ekslibris” kitabı Yapı Kredi Yayınları tarafından basılmış; 2017 yılında ise İstanbul Ekslibris Derneği tarafından genişletilmiş 4. baskısı yapılmıştır. Ayrıca İstanbul Ekslibris Derneği’nin, Hatice Öz Pektaş editörlüğündeki hakemli online dergisi EX-LIBRIST, (http://exlibrist.net) 10. sayısı yayımlanmıştır.

2000 yılında Boston’da FISAE (Uluslararası Ekslibris Dernekleri Federasyonu) kongresinde Ankara Ekslibris Derneği’nin üyeliği kabul edilmiş; 40’a yakın ülkenin üyesi olduğu bu uluslararası örgüte Türkiye de katılmıştır.

2000’li yıllardan bu yana ülkemizde, özellikle güzel sanatlar eğitimi veren kurumlarda baskıresim ve grafik tasarım hocalarının özendirmeleriyle, ekslibris yapan gençler yetişmeye başlamıştır. Artık yurt dışındaki ekslibris sergilerinde, yarışmalarında sanatçılarımız ödüller almakta, bu alanda yapılan çalışmalarda sesimizi duyurmaktadırlar. Ayrıca ülkemiz için oldukça yeni olan ekslibris 6 üniversitede ders olarak okutulmaktadır. Ekslibris konusunda bugüne kadar 19 lisansüstü tez yapılmıştır. Ortaöğretimde ise ekslibrisi bilen, ilgi duyan hocalar öğrencilerine ekslibris de yaptırmaktadırlar

1998’da kurulan, 2018’de FISAE üyesi olan İstanbul Exlibris Akademisi Derneği de ekslibrisin yaygınlaşması için çaba göstermektedir. 2000 yılında “Exlibris İstanbul”, 2002 yılında “Exlibris Nazım Hikmet” adıyla yarışmalar, 2010 yılında “Exlibris Akdeniz” adıyla sergi organize etmiştir. Ancak unutulmamalıdır ki dünyada turizim amaçlı ve ölmüş bir kişi adına ekslibris yapılmamaktadır. Ekslibris yaşayan kişi ve kurumlar adına yapılırsa ancak işlevini yerine getirebilir.

* İstinye Üniversitesi, İletişim Fakültesi, Görsel İletişim Tasarımı Bölümü Öğretim Üyesi, İstanbul Ekslibris Derneği Başkanı, İstanbul Ekslibris Müzesi Müdürü

Ekslibris oluşturma ve basımında kullanılan tekniklerin sembollerinin ilk listesi 1958 yılında FISAE’nin Barselona Kongresi’nde kabul edilmiştir. Ancak, büyük bir revizyona ihtiyaç duyulmuştur. Aşağıda verilen gözden geçirilmiş liste, Ağustos 2002’de Frederikshavn DK’da düzenlenen XXIX Kongresinde kabul edilmiştir.
Liste aşağıdaki ilkeler temel alınarak hazırlanmıştır:
– Daha önceki referansları geçersiz kılacağı ve dolayısıyla karışıklık yaratacağı için gereksiz değişikliklerden kaçınılmıştır. Mevcut koleksiyonlardaki yazıtlarda büyük düzeltmeler yapılmasına gerek olmamalıdır.
– Liste, basılı ekslibrislerde kullanılan tekniklerin sembolleri ile sınırlıdır – yani, baskı dışı teknikler (çizim, pastel, vb.) veya stiller (‘hanedan’, ‘kaligrafik’, vb.) için kısaltmalar hariç tutulmuştur.
– Liste, belirsiz ve nadiren kullanılan teknikleri içermemekte, ancak ileriki bir tarihte belki de yeniden uyarlanabilecek esneklikte genel kalmaktadır.
– Koleksiyoncular için önemli bir faktör olduğundan, listede orijinal ve yeniden üretim süreçleri arasında ayrım yapılmıştır.

Temel bir alt bölümleme, nispeten bilgisiz koleksiyoncuların bile bir ekslibrisi gözlemlemesini ve üç kategoriden hangisine ait olduğunu belirlemesini sağlar:
Çukur baskı- Mürekkep plakanın çukurlarında bırakılır.
Yüksek baskı – Mürekkep plakanın kabartmalarından biriktirilir.
Düz, şablon ve elektronik baskı – Mürekkep, plakanın düz yüzeyinden, bir şablon veya ekran aracılığıyla ya da elektronik olarak alınır.

Çukur baskı teknikleri / Intaglio printing techniques
Özgün / Original
C = Çukur baskı / Intaglio printing (C = Chalcographie)
C1 = Çelik oyma / Steel engraving
C2 = Hakkak kalemiyle oyma (özellikle bakır üzerine) / Burin (graver or gouge) engraving
C3 = Asitle yedirme / Etching
C4 = Kuru kazıma / Drypoint
C5 = Akuatinta / Aquatint
C6 = Yumuşak-şekerli yüzeyde yedirme / Soft-ground or sugar etching
C7 = Mekanik doku yaratma / Mezzotint
C8 = Plastik gravür / Engraving on linoleum, plastic or other materials

Çukur baskı yeniden çoğaltma / Reproductive
P3 = Heliogravür (manuel çizgi ve tonlu fotogravür), Fotogalvanografi / Heliogravure (manual line and tone photogravure), Photogalvanography
P4 = Ticari fotogravür, rotogravür, Tifdruk baskı / Commercial photogravure, rotogravure
P10 = Kazınmış çelik baskı (kalıp baskı) / Etched steel printing (die-printing)

Yüksek baskı teknikleri / Relief printing techniques
Özgün / Original
X = Yüksek baskı / Relief printing (X = Xylographie)
X1 = Ağaç baskı / Woodcut
X2 = Agaç oyma baskı / Wood engraving
X3 = Linolyum baskı / Linocut
X4 = Rölyef baskılı oyulmuş veya kazınmış metal plakalar, özellikle metal kesim/ Relief-printed engraved or etched metal plates, notably metal cut
X5 = Oyma baskı için oluşturulmuş kabartma baskılı metal plakalar / Relief-printed metal plates created for intaglio printing.
X6 = Diğer malzemelerin kabartma baskılı gravürü, örneğin sentetik olanlar (lastik) / Relief-printed engraving of other materials, for example synthetic ones.
X7 = (Çin) taş mühürü / (Chinese) stone stamp

Yüksek baskı yeniden çoğaltma / Reproductive
T = Tipografi, yazı baskısı / Typography, letterpress
T1 = Lino kalıp baskı / Linotype, monotype, indirect letterpress
T2 = Agaç oyma yazı baskısı / Photoxylography, facsimile wood engraving
T3 = Ticari Lastik Damga / Commercial Rubber Stamp
Bu yaygın ekslibris biçimi büyük ölçüde eksikti. Bununla birlikte, bir sanatçının bir kauçuğun yüzeyini oyması veya şekillendirmesi ve bunu bir damga olarak kullanması durumunda, X6 sembolünü taşıyacağı unutulmamalıdır.
P1 = Klişe baskı (Fotoğraflı veya fotoğrafsız)/ Line block (cliché) with or without photography
P2 = Yarım ton klişe baskı / Half-tone, photozincography.

Düz, şablon ve elektronik baskı teknikleri /Flatbed, stencil and electronic printing techniques
Özgün / Original
L = Taş baskı – Litografi / Litography
L1 = Taş baskı / Autolitography
L2 = Transfer taş baskı / Autography (transfer lithography)
L3 = Ofset çinkosuyla baskı / Zincography
L4 = Alüminyum Baskı / Algraphy
P8 = Fotograf / Original photograph, hologram
S = Şablon Baskı / Stencil
S1 = İpek Baskı / Original serigraphy (silkscreen)
S2 = Boyama şablonla baskı / Mimeography (dye stencil)
S3 = Balmumu kağıtla şablon baskı / Katazome (oiled-paper stencil)
S4 = Kappa (Katazom yapımı Trabzon hurması suyu ile) / Kappa (Katazome made with persimmon juice)
CGD = Bilgisayarda tasarım / Computer generated design
AIGD : Yapay zeka ile oluşturulan tasarım / Artificial Intelligence generated design

Dijital teknoloji hızlı bir ilerleme kaydetmiştir ve kaydetmeye devam etmektedir ve bilgisayarın izin verdiği çok çeşitli yaratıcı süreçler vardır. Bununla birlikte, belki birkaç yıl içinde gözden geçirilmesi gerekecek olsa da, yalnızca orijinal ve yeniden üretim süreci olarak basit bir ayrım korunmuştur. “Bilgisayarda üretilen tasarım”, sanatçı tarafından dijital teknolojiyle yaratılan özgün bir tasarım olarak anlaşılmalıdır. Tamamen sanatçının kendisi tarafından yaratılmamış unsurları (örneğin taranmış) kullanabilir, ancak tasarım ve kompozisyon her şeyden önce orijinaldir. Bu özel alanda, baskı üzerindeki sanatçının imzasının, eserin orijinalliğini teyit etmek için özel bir öneme sahip olduğu belirtilmiştir.

Düz, şablon ve elektronik baskı yeniden çogaltma / Reproductive
P = Fotografik çogaltma / Photographic reproduction
P5 = Fototayp baskı / Collotype
P6 = Fotolitografi baskı / Photolitography, process transfer lithography
P7 = Ofset baskı / Offset, duotone
P9 = Fotografik ipek baskı /Serigraphic reproduction (photosilkscreen)
CRD = Bilgisayarla çoğaltma / Computer reproduced design
Daha önceki sembol CAD, şu soruya bir cevap getirmiyordu: bilgisayar bir tasarım yaratmak için mi yoksa sadece taranmış bir çizimi yeniden üretmek için mi kullanıldı? Bilgisayar, burin kadar yaratıcı bir araç ya da fotokopi makinesi kadar köle olabilir. “Bilgisayarda yeniden üretilen tasarım”, sanatçı orijinali bir dereceye kadar değiştirmiş veya küçük orijinal unsurlar eklemiş olsa bile, kopyası dijital teknolojiden etkilenen bir tasarımdır.
Y = Fotokopi / Photocopy, electrostatic screen printing

Diğer simgeler/Other abbreviations
M = Monotip (tek tip) baskı / Monotype
B = Görme engelliler için kabartma baskı / Braille printing
MT = Karışık teknik / Mixed technique
TNC = Sınıflama dışı teknik / Technic no classification
U = Liste dışı, frotaj, kolografi, vb. / Unlisted, frottage, collagraphy, etc.
4/ = Kalıp sayısı (4/C3 = 4 kalıplı çukur baskı) / Number of plates used
/2 = Renk sayısı (S/2 = iki renkli serigrafi baskı) / Number of colours used
/col. = Elle renklendirme / Hand coloured
Karma teknikler, artı işaretleri ile ayrılan ayrı semboller olarak belirtilmelidir, örn. C2 + C3 + C5 / Mixed techniques must be indicated as individual symbols separated by plus signs, e.g. C2 + C3 + C5