Ekslibris, kitap sahibini tanıtan, onu yücelten bir sanat dalıdır. Kitapseverlerin kitaplarının iç kapağına yapıştırdıkları üzerinde isimlerinin ve değişik konularda resimlerin yer aldığı küçük boyutlu baskıresimlerdir. Sözcük olarak …’nın kitaplığından, …’nın kütüphanesine ait anlamına gelir. Kitabın kartviziti ya da tapusudur. Kitap sahibini tanıtır, onu yüceltir ve kitabı ödünç alan kişiyi geri getirmesi konusunda uyarır. Ekslibris önemli bir iletişim aracıdır. Bir ihtiyaç grafiği olarak doğmasına karşın, estetik kaygılarla yapılan özgün yapıtlardır.

Sanatı, insanın elleri arasına, kitapların içine kadar getirir, onun büyüleyici sıcaklığını hissettirir.
Ekslibrisler, yaşayan kişi ya da kurum için siparişle yapılır, onların özelliklerini yansıtır.
Yaratım sürecine bakıldığında resim sanatının tüm olanaklarının kullanıldığı görülür. İşlevsel yanına bakıldığında ise bir grafik tasarım ürünü olarak düşünülebilir.

Ekslibrisin ilk ve en eski örneğinin M.Ö.1400’de bir fayans üzerine yapıldığı ve Mısır kralı III. Amenhophis’in papirüs rulolarının olduğu sandıklara takıldığı bilinmektedir.

1450 yıllarında ise “Igler” (kirpici) takma adıyla bilinen Alman papaz Johannes Knabenberg için kağıt üzerine ilk ekslibris yapılmıştır. Çiçeği ısıran bir kirpinin resimlendiği ekslibriste “Hans Igler seni öpebilir” yazmaktadır.

Gerçek anlamda ekslibrisler ise matbaanın icadı ile birlikte yapılmaya başlanmıştır.

Ekslibris, sonraları sadece kitaplara yapıştırmak için değil, biriktirme ve değiştirme objeleri olarak da kullanılmaya başlanmıştır. Kitaba özgü bir işaret olmaktan çıkıp, özgün bir grafik çalışma olarak bağımsızlaşmıştır.

19. yüzyıldan itibaren dernekler, değişim için bültenler, kitaplar, adres listeleri yayımlayıp, yarışmalar düzenlemeye başlamışlardır.

Ekslibrisin uzun kenarının 13 cm.’den büyük olmaması, baskıresimde olduğu gibi çoğaltılması ve numaralandırılması gerekir. Çoğaltmak için gravür/C3, ağaç baskı/X2, linolyum baskı/X3, litografi/L, serigrafi/S, ofset/P7, fotograf/P8, bilgisayar destekli tasarım/CGD kullanılmaktadır.

Türkiye’de Ekslibris, batıdan alınmış kitaplarla tanınmıştır. Avrupa ülkelerinde yaygın olarak kullanılan ekslibrislerin yer aldığı kitaplar, ikinci el satışlarla ülkemize gelmiş, kitap sahipleri öldüğünde ise yakınları tarafından kütüphanelere bağışlanmış veya sahaflara satılmıştır.

Osmanlılar döneminden kalma el yazması ve basılmış kitaplarda görülen mühürler ise, birer mülkiyet işareti olarak kabul edilse de ekslibris türüne girmezler. Fakat özgün kaligrafik yapılarıyla ait oldukları kişilerin arması veya logosu olarak bu işlevi yerine getirmişlerdir.

Ülkemizde 2000’li yıllardan bu yana, özellikle sanat ve tasarım eğitimi verilen kurumlarda ekslibris yapan gençler yetişmeye başlamıştır. Ekslibris tasarımı, İstinye Üniversitesi de dahil 7 Üniversitede ders olarak okutulmaktadır. Üniversiteler, belediyeler ekslibris yarışmaları düzenlemektedir. Artık sanatçılar kişisel sergiler açmakta, uluslararası yarışmalarda ödüller almaktadır. Ekslibris konusunda 27 Lisansüstü Tez yapılmıştır. Eksikliği hissedilen tek şey ekslibris koleksiyonculuğudur.

Artık sanatçılarımız ve tasarımcılarımız kişisel ekslibris sergileri açmanın yanında uluslararası yarışmalara katılmakta, ödüller almaktadırlar. Ülkemizde en büyük eksikliği hissedilen şey ekslibris koleksiyonculuğudur.

1997’de Ankara’da kurulan Ekslibris Derneği, etkinliklerine artık İstanbul’da devam etmektedir. Dünyadaki 10 müzeden biri olan İstanbul Ekslibris Müzesi, 12.500’ün üzerindeki ekslibris koleksiyonu ile Selçuk Ecza Holding, Altunizade, Mahir İz Cad. 45 Üsküdar adresinde sanatseverlerin ilgisini beklemektedir.

Ülkemizde 14 şehirde; Almanya, Belçika, Beyaz Rusya, Çin, Danimarka, Finlandiya, İtalya, Kanada ve Rusya’da ekslibris sergileri açılmıştır.

Uluslararası 5 ekslibris yarışması düzenlenmiş; 2010’da 40 ülkeden 280 kişinin katıldığı XXXIII. FISAE Uluslararası Ekslibris Kongresi organize edilmiştir.

* İstinye Üniversitesi, İletişim Fakültesi, Görsel İletişim Tasarımı Bölümü Öğretim Üyesi,
İstanbul Ekslibris Derneği Başkanı, İstanbul Ekslibris Müzesi Kurucusu

Antique Bookplates: www.davidsongalleries.com/antique-book-plates/

Argentina Exlibris: ex-libris-argentina.blogspot.com.tr/

Arkady Pugachevsky: pugachevsky.name/arkady/collection-exlibris.html

Association of Collectors and Friends of Exlibris (SSPE): www.sspe.cz/english

Bookplate Society: www.bookplatesociety.org/

Club Exlibris Suisse: www.exlibris-selc.ch/

Deutsche Exlibris-Gesellschaft e.V. (DEG): https://exlibris-deg.de/

Digital Exlibris Museum: art-exlibris.net/

Durmuş Bahar: durmusbahar.blogspot.com.tr/

E-bay Exlibris Shop: www.ebay.com/bhp/ex-libris

Eva Farji: evafarji.weebly.com/ex-libris.html

Exlibris Aboensis: exlibrisaboensis.yhdistysavain.fi/

Ekslibris Söyleşi: https://www.youtube.com/watch?v=7xDBW2H8PrA&t=15s

Frederikshavn Exlibris Collection: art-exlibris.net

Frederikshavn Kunstmuseum & Exlibrissamling: https://frederikshavnkunstmuseum.dk/exlibris/

Gennady Pugachevsky: pugachevsky.name/gennady/collection-exlibris.html

GRAPHIA / ex libris: https://www.graphiavzw.be/index.php

Hasip Pektas: www.hasippektas.com

Hayk Grigoryan: www.haykgrigoryan.com/exlibris.html

Istanbul International Journal of Exlibris: http://exlibrist.net/index.php/exlibrist/issue/archive

International Union of Social Associations of Bibliophiles Moscow: www.knigoluby.ru/

Istanbul Exlibris Society: www.aed.org.tr/tr/

Julian Jordanov: Ex-librises by Julian Jordanov

Katarina Vavrova: http://www.katarinavavrova.sk/

Konstantin Kalynovych: www.kalynovych.net/kk_exlibris.html

Krzysztof Marek Bak: https://www.facebook.com/kmbak.exlibris/

Marin Gruev: https://www.facebook.com/MarinGruevArt

Martin Manojlin: www.manojlin.com/exlibris

Martin R. Baeyens: https://martinbaeyens.wixsite.com/portfolio/works

New Avustralian Bookplate Society: www.bookplatesociety.org.au

Nurgül Arıkan: www.nurgularikan.com/

Pinterest: pinterest.com/ex-librises-from-the-world/

Sergiy Hrapov: www.hrapov.com/

Sint_Niklaas Exlibris Museum: musea.sint-niklaas.be/exlibris

Suomen-exlibrisyhdistys: www.nimikot.fi/nimikkoseurat/suomen-exlibrisyhdistys/

Tezcan Bahar: tezcanbaharexlibris.blogspot.com.tr/

Varna International Exlibris Competition: https://www.exlibris-competition-varna.org/home/

Veselin Damyanov-ves: veselindamyanov-ves.blogspot.com.tr

Üyelik başvurusu için İstanbul Ekslibris Derneği web sitesindeki dernek tüzüğünü okuyup, derneğe üye olmanıza engel bir durumun olmadığını görüp, 200,00 TL olan üyelik başvuru ödentisini, Akbank Maslak Şubesi, İstanbul Ekslibris Derneği, 0645 – 0092039 nolu hesabına (IBAN: TR06 0004 6006 4588 8000 0920 39) yatırdıktan sonra pdf ÜYE BAŞVURU FORMUNU doldurup (pdf üzerinde doldurulabiliyor), bilgisayarınıza kaydedip, bir portrenizle birlikte hasipp@ttmail.com adresine yollamanız gerekmektedir.

http://exlibrist.net/index.php/exlibrist/issue/archive

EX-LIBRIST Uluslararası Ekslibris Dergisi Yayım İlkeleri

– Yazılar Times New Roman yazı tipinde ve 12 punto olmalıdır.

-Makalenin yazarı; adını, soyadını, görev yaptığı kurumu ve akademik unvanını, kendisiyle doğrudan iletişim kurulabilecek açık adresini, telefon numarasını ve elektronik posta adresini tam olarak belirtmelidir.

-Makalenin başlığı Türkçe ve İngilizce olarak yazılmalıdır.

-Makalenin başında en çok 100 sözcükten oluşan kısa bir Türkçe ve İngilizce özet bulunmalıdır. Özet yerine Özet İtalik olarak ve 9 punto ile yazılmalıdır.

-Türkçe ve İngilizce özetlerin sonunda en az üç anahtar sözcük/keywordsbulunmalıdır.

-Yazılarda tablo, şekil ve resim gibi görsel ögeler gerekirse kullanılabilir. Kullanılan tablo, şekil ve resimler metin içindeki yerleri belirtilerek ve her bir görsel 120 piksel/cm veya 304 piksel/inch çözünürlükte ve JPEG formatında mail eek olarak gönderilmelidir.

-Metin içinde kullanılan görseller, Görsel 1., Görsel 2., … biçiminde numaralandırılmalı ve görselin altına o görsele ait bilgiler yazılmalıdır.

-Yazılar, Microsoft Word programında Times New roman yazı tipi kullanılarak, 12 punto ve 1,5 satır aralığıyla, sola dayalı olarak yazılmalıdır.

-Metin içindeki göndermeler, ya ad, tarih, sayfa / sayfa aralığı ya da ad, tarih ve sayfa olarak parantez içinde belirtilmelidir. Örnek; doğrudan ve dolaylı alıntılarda (Gombrich, 1997, s.296), sayfa aralığı bulunan dolaylı alıntılarda ise (Gombrich, 1997, s.291-296) . İki ve daha fazla yazarlı ya da tüzel kişiler tarafından yazılmış kaynaklar ile yazarı olmayan kaynaklarda, APA (American Psychological Association – Amerikan Psikoloji Derneği) yayım kılavuzuna başvurulmalıdır.

-Doğrudan alıntılar, 3 satırdan az ise tırnak işareti içinde ve normal metin düzeninde, 3 satırdan uzun ise, satırın sağından ve solundan ikişer santimetre içerde, sola dayalı olarak, 9 punto ve tek satır aralığıyla verilmelidir. Bu durumda tırnak işareti kullanılmamalıdır.

-Dipnotlar sayfa altında numaralandırılarak verilmeli ve sadece açıklamalar için kullanılmalıdır.

-Metin içinde gönderme yapılan her kaynak kaynakçada yer almalı, kaynakçada yer verilen her kaynağa da metin içinde gönderme yapılmalıdır. Gönderme yapılmayan, ancak yararlanılan diğer kaynaklar “ek kaynakça” ya da “yardımcı kaynakça” gibi farklı bir başlık altında belirtilmelidir.

-Kaynakça makalenin sonunda yer almalı ve kaynakçada yer alan kaynaklar aşağıdaki örneklere uygun olarak verilmelidir.

Örnekler:

Tek Yazarlı Kitap

Soyadı, A. (Yayın Yılı). Kitap Adı. Yayın Yeri: Yayınevi. Cömert, B. (1991). Sanat Edebiyat Üzerine. Ankara: Damar Yayınları.

Çeviri Kitap

Soyadı, A. (Yayın Yılı). Kitap Adı (A.Soyadı, Çev.). Yayın Yeri: Yayınevi. Kuspit, D. (2006). Sanatın Sonu (Y.Tezgiden, Çev.). İstanbul: Metis Yayınları.

Editörlü Kitapta Bölüm

Soyadı, A. (Yayın Yılı). Yayın Adı. A.Editör (Haz./Ed.). Kitap Adı (s. Sayfa numaraları). Yayın Yeri: Yayınevi. Buren, D. (2005). Müzenin İşlevi. Ali Artun (Ed.). Sanatçı Müzeleri (s.150-156). İstanbul: İletişim Yayınları.

İki Yazarlı Kitap

Soyadı, A., Soyadı, B. (Yayın Yılı). Kitap Adı. Yayın Yeri: Yayınevi. Horkheimer, M., Adorno, T. (1995). Aydınlanmanın Diyalektiği, (O. Özügül, Çev.). İstanbul: Kabalcı Yayınevi.

Çok Yazarlı Kitap

Soyadı, A., Soyadı. B., Soyadı, C. ve diğerleri. (Yayın Yılı). Kitap Adı. Yayın Yeri: Yayınevi. Abisel, N., Arslan, U.T., Behçetoğulları, P. ve diğerleri. (2005). Çok Tuhaf Çok Tanıdık. İstanbul: Metis Yayınları

Tüzelkişi Yazarlı Kitap

TÜZELKİŞİ. (Yayın Yılı). Kitap Adı. Yayın Yeri: Yayınevi. TÜBİTAK. (2002). 21.Yüzyılda Bilimsel Yayıncılık: Hedefler ve Yaklaşımlar. Ankara: Tübitak Yayınları.

Dergiden Makale

Soyadı, A. (Yayın Yılı). Makale Adı. Dergi Adı, cilt(sayı), sayfa numaraları. Kökten, U. (2013). Bir Düş Bahçesi. Sanat Dünyamız, 132, 50-57.

Gazete Makalesi

Soyadı, A. (Gün Ay Yıl). Makale Adı. Gazete Adı, sayfa numaraları. Bayar, Y. (04. Nisan 2006). İnsanlık Aptallaşıyor mu?. Hürriyet, s.14

Yayımlanmamış Tez

Soyadı, A. (Yayın Yılı). Tez Adı. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans/Doktora/Sanatta Yeterlik Tezi/Raporu). Üniversite Adı, Yer.

Elektronik Kaynak-Makale

Soyadı, A. (Yayın Yılı). Makale Başlığı. Dergi Adı, cilt(sayı), sayfa numaraları. Erişim: Gün Ay Yıl, http://ağ adresi

Elektronik Kaynak-Anonim Ağ Sayfası

Kaynağın Adı. Erişim: Gün Ay Yıl, http://ağ adresi

http://www.aed.org.tr

http://exlibrist.net/index.php/exlibrist