Kayıt Ol

Giriş

Şifremi Kaybettim

Parolanızı mı unuttunuz? Kullanıcı adınızı ve e-posta adresinizi girin. E-posta yoluyla yeni bir parola oluşturmak için bir bağlantı alacaksınız.

Türkiye’de Ekslibris

Türkiye’de Ekslibris

Türkiye’de Ekslibris
Hasip Pektaş

Türkiye’nin ekslibrisi tanıması ya yurtdışına giden kişiler ya da batıdan alınmış kitaplar aracılığıyla olmuştur. Avrupa ülkelerinde yaygın olarak kullanılan ekslibrislerin yer aldığı kitaplar, ikinci el satışlarla ülkemize gelmiş, kitap sahipleri öldüğünde ise yakınları, bu kitapları kütüphanelere bağışlamışlar ya da sahaflara satmışlardır.
Batıda yapılan müzayedelerden alınan Türkiye ile ilgili bazı kitaplarda ekslibrislere rastlanmaktadır. Örneğin halen Milli Kütüphane’de bulunan 1954 yılında Almanya’dan 210 Mark karşılığı alınmış, 1777 yılı basımı Osmanlı Tarihi ile ilgili kitapta ekslibris görmek mümkündür. Kültür Bakanlığı’nca 1989 yılında Londra’daki Sotheby’s müzayadesinden alınmış Henry M. Blackmer’in kütüphanesine ait Osmanlılar ile ilgili bazı kitaplarda ekslibris bulunmaktadır.
Cavit Baysun kitaplığından Yapı Kredi Bankası Kütüphanesi’ne, Sedat Simavi ve Şevket Rado kitaplıklarından Basın Müzesi’ne bağışlanan, dışardan satın alınmış, özellikle Fransızca kitapların bazılarında ekslibris vardır. Bazı kütüphanelerin “Nadir Eserler” bölümündeki kitapların iç kapaklarında görülen izlerden ekslibrislerinin sökülüp alındığı anlaşılmaktadır.
Osmanlılar döneminden kalma el yazması ve basılmış kitaplarda görülen mühürler, birer mülkiyet işareti olarak kabul edilebilir. Mühürler, ekslibris türüne girmese de özgün kaligrafik yapılarıyla ait oldukları kişilerin arması veya Logotayp’ı olarak bu işlevi yerine getirmişlerdir.
Türkiye’de adına gerçek anlamda ilk ekslibris yaptıranların, o dönemin yabancı uyruklu kitapseverleri olduğu söylenebilir. Üsküdar Amerikan Koleji, Robert Kolej gibi okullarda görev yapan yabancı uyruklu öğretmenlerin kitaplarına ekslibris yaptırdıkları, bu okulların kütüphanelerine bağışlanan kitapların iç kapaklarına bakıldığında görülebilir. Şimdi Boğaziçi Üniversitesi’ne ait olan Robert Kolej kütüphanesi kitaplarının çoğunda ise standart bir ekslibrise rastlanmaktadır. 1920’li yıllardan itibaren Robert Kolej öğrenci yıllıklarına, yıllık sahibinin kendi ismini yazabileceği boşlukların da bırakıldığı ekslibrisler yapılmıştır (Resim 24). Yıllığın sanat sorumluları tarafından tasarlanan ve uygulanan bu geleneğe 1950’li yıllara gelindiğinde malesef ara verilmiştir.
Henüz yeni yaygınlaşmaya başlayan bu sanatın ülkemizdeki meraklıları gibi koleksiyoncuları da çok fazla değildir. Fakat kitap tutkunları ile kütüphanesinden ödünç alınıp geri getirilmeyen kitaplara önlem olarak ekslibris yaptıranlar her geçen gün artmaktadır. Örneğin bir halk kültürü uzmanı olan araştırmacı yazar İ. Gündağ Kayaoğlu, 1985 yılında; üzerinde Tan Oral’ın bir karikatürünün ve Arapça “Yâ Kebikeç” yazısının bulunduğu ekslibris yaptırmıştır (Resim 25). (Eskiden el yazması kitapları kurtlardan korumak için kenarına “böceklerin padişahı” olduğu düşünülen “Kebikeç” sözcüğü yazılırdı. Böceklerin, güvelerin kebikeçten korkup kitaplara yanaşmayacağına inanılırdı.)
Zaman zaman böyle bir sanatın varlığını yeni duymuş kişilerin büyük bir coşku ile ekslibrise ilgi gösterdiklerine de tanık oluyoruz. Elbette bu kişiler önce işlevsel yanı ile ilgilenecekler, daha sonra tıpkı diğer koleksiyonerler gibi benimseyip ilgileri doğrultusunda biriktirmeye de başlayacaklardır. Kitap sahipleri, koleksiyoncular ve sanatçılar, ekslibrise gönül verdiği sürece bu gelenek diğer ülkelerde olduğu gibi bizde de yerleşecek ve yaygınlaşacaktır.
Ülkemizde ilk olarak 1997 yılında Ankara’da kurulan Ekslibris Derneği, 2008’den beri etkinliklerine İstanbul’da İstanbul Eklibris Derneği olarak devam etmektedir. Dünyadaki 10 müzeden biri olan İstanbul Ekslibris Müzesi, 17.000’in üzerindeki ekslibris koleksiyonu, kitap ve kataloglarıyla Işık Üniversitesi Maslak Yerleşkesi’nde sanatseverlerin ve araştırmacıların ilgisini beklemektedir.
1998 yılında kurulan İstanbul Exlibris Akademisi Derneği de ekslibrisin yaygınlaşması için çaba göstermektedir. Dernek, 2000 yılında “Exlibris İstanbul”, 2002 yılında “Exlibris Nazım Hikmet” adıyla yarışmalar, 2010 yılında “Exlibris Akdeniz” adıyla sergi organize etmiştir. Ancak unutulmamalıdır ki dünyada turizim amaçlı ve ölmüş bir kişi adına ekslibris yapılmamaktadır. Ekslibris yaşayan bir kişi veya bir kurum adına yapılırsa işlevini yerine getirebilir.
İstanbul Ekslibris Derneği, Türkiye’de 14 büyük şehrimizde sergiler açmış, ekslibrisi tanıtmış, ilgi yaratmıştır. Ayrıca KKTC, Danimarka, Çin, Almanya, İtalya, Belçika, Finlandiya, Beyaz Rusya, Kanada ve Rusya’da açtığı sergilerle ülkemizin tanıtımına katkı sağlamıştır (Resim 26). Ekslibris sanatının yaygınlaşması için çok sayıda konferanslar, seminerler verilmiş ve özellikle okullarda (ilkokuldan üniversiteye) çalıştaylar yapılmıştır. İstanbul Ekslibris Derneği ayrıca 2003, 2007 ve 2010 yıllarında üç uluslararası ekslibris yarışması düzenlemiş, yarışmalarla ilgili hazırladığı kapsamlı kataloglar özellikle yabancı sanatçı ve koleksiyoncular tarafından övgü almıştır (Resim 27). 2010 yılında ise Feyziye Mektepleri Vakfı ve Işık Üniversitesi işbirliğinde 33. FISAE Uluslararası Ekslibris Kongresi’ni organize etmiş, 40 ülkeden 280 sanatçı ve koleksiyoncuyu İstanbul’da ağırlamıştır (Resim 28). 3. Uluslararası Ekslibris Yarışması Sergisi yanında, Japon koleksiyoncu Ichigoro Uchida, Avusturyalı koleksiyoncu Heinrich R. Scheffer, Moskova Ekslibris Müzesi, Çin Ekslibris Derneği ve Şanghay Fu Xihan Zhai Ekslibris Derneği Koleksiyonları sergilenmiştir. Cumhuriyet öncesinde kitaplar için ekslibris işlevini yerine getiren, kültürümüzde önemli bir yeri olan mühür geleneğimizden örneklerin yer aldığı Mühürlü Eski Kitap Sayfaları Sergisi ise özellikle yabancı konukların ilgisini çekmiştir. 2012 yılında ise Işık Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi, Görsel İletişim Tasarımı Bölümü ortaöğretim öğrencilerine ekslibris sanatını tanıtmak, bu sanat dalıyla kendilerini ifade etmelerine fırsat vermek ve çalışmalarını değerlendirmek amacıyla tüm lise öğrencilerine açık ulusal bir ekslibris yarışması da düzenlemiştir.
2000 yılında Boston’da FISAE (Uluslararası Ekslibris Dernekleri Federasyonu) kongresinde Ankara Ekslibris Derneği’nin üyeliği kabul edilmiş; 40’a yakın ülkenin üyesi olduğu bu uluslararası örgüte Türkiye de katılmıştır.
2000’li yıllardan bu yana ülkemizde, özellikle güzel sanatlar eğitimi veren kurumlarda baskıresim ve grafik tasarım hocalarının özendirmeleriyle, ekslibris yapan gençler yetişmeye başlamıştır. Artık yurt dışındaki ekslibris sergilerinde, yarışmalarında sanatçılarımız ödüller almakta, bu alanda yapılan etkinliklerde sesimizi duyurmaktadırlar. Ayrıca ülkemiz için oldukça yeni olan ekslibris konusunda bugüne kadar 12 adet yüksek lisans ve doktora tezi yapılmıştır.
1996 yılında Hasip Pektaş’ın “Ex Libris” kitabı Yapı Kredi Yayınları tarafından basılmış; 2003 yılında ise Ankara Ekslibris Derneği tarafından genişletilmiş 2. baskısı yapılmıştır.
Türkiye’de açılan ekslibris sergileri yanında çok sayıda uluslararası ekslibris sergisine katılan, ödüller alan, ekslibrise gönül veren, bu konuda ciddi çalışmalar yapan ve ekslibrisin yaygınlaşması için çaba gösteren sanatçı ve tasarımcılarımız her geçen gün artmaktadır. Onlardan ilk akla gelenler ise Güler Akalan, Tülin Aktar, Mine Arasan, Nurgül Arıkan, Hakan Arslan, İsmail Aslan, Mehmet Aslan, H. Müjde Ayan, Mehmet Aydoğdu, Erdal Aygenç, Durmuş Murat Bahar, Lütfiye A. Bahar, Tezcan Bahar, Hatice Bengisu, Nurhayat Berker, İrem Çamlıca, Elif Varol Ergen, Hakan Erkam, Erdoğan Ergün, Ayşen Erte, Murat Ertürk, Şükrü Ertürk, İlknur Dedeoğlu, Hakan Demir, Hüseyin Demir, Salih Denli, Ali Doğan, Mine Saraç Doğan, Esra Kizir Gökçen, Canan Güldal, Yunus Güneş, Mürşide İçmeli, İsmail İlhan, Berran Kancal, Ahmet Aydın Kaptan, Serpil Güvendi Kaptan (Resim 29), Devabil Kara, Erkin Keskin, Yusuf Keş, Hasan Kıran, Emin Koç, Gülbin Koçak, Musa Köksal, Mustafa Okan, Gökhan Okur, Erol N. Olcay, Hatice Öz, Fatih Özdemir, Hasan Pekmezci, Sevgi Can Pekmezci, Hasip Pektaş, Özden Pektaş Turgut, Zülfikar Sayın, Emre Şengün, Nazan Tekbaş Tanyu (Resim 30), Sema Ilgaz Temel, Gözde Eda Tekcan, Süleyman Saim Tekcan, Handan Tepe, Ali Tomak, Ercan Tuna, Serdar Tuna, Arif Ziya Tunç, Ozan Uyanık ve Fedail Yılmaz’dır.
Bu kadar kısa sürede ekslibris sanatı benimseyip, özgün çalışmalar yapıp başarılarıyla bizleri gururlandıran, ülkemizin adını duyuran sanatçılarımızı, gençlerimizi anmak gerekmektedir. Tarih sırasıyla: 2014 yılında Alman Ekslibris Derneği Haltern Uluslararası Ekslibris Yarışmasında Nurgül Arıkan (Resim 104), ikincilik ödülü, Polonya Gdansk Uluslararası Ekslibris ve Miniprint Yarışmasında CGD dalında Canan Güldal (Resim 151), üçüncülük ödülü, Nurgül Arıkan, onur mansiyonu, geleneksel baskı dalında Oya Pekmener, onur mansiyonu aldılar.
2013 yılında Moskova 2. Uluslararası Genç Ekslibris Sanatçıları Yarışmasında Onur Aşkın (Resim 152), CGD dalında birincilik ödülü aldı. 2012 yılında Bulgaristan Ruse 8. Uluslararası Ekslibris Yarışmasında Serdar Tuna onur mansiyonu, Işık Üniversitesi 1. Ulusal Öğrenci Ekslibrisleri Yarışmasında Aytolun Cansu Ece Gür, Eda Gizem Uğur, Esra Diken, Taha Elgün, Yusuf Ağım başarı ödülü, Çin Cumhuriyeti Pekin 3. Uluslararası Erotik Ekslibris Yarışmasında Lütfiye Bahar, Tezcan Bahar, Musa Köksal, Sevgi Koyuncu, Hasip Pektaş, Erhun Şengül, Emre Şengün, Ozan Uyanık, Fedail Yılmaz, katılımcı ödülü, Shangay Lajuazui Meiyuancup Uluslararası Ekslibris Yarışmasında Erkin Keskin, üçüncülük ödülü, Hacettepe Üniversitesi Bilgi ve Belge Yönetimi Bölümü Uluslararası Ekslibris Yarışmasında Tezcan Bahar, İMOGA özel ödülü aldılar.
2011 yılında Rusya 1. Uluslararası Genç Ekslibris Sanatçıları Yarışmasında İrem Çamlıca, CGD dalında birincilik ödülü, Polonya Gdansk 5. Uluslararası Ekslibris Yarışmasında Murat Ertürk, CGD dalında ikincilik ödülü, aynı yarışmada Emre Şengün, Gdansk Vakfı özel ödülü, Shanghai San Min Cup Uluslararası Ekslibris Yarışmasında Esra Kizir Gökçen, mansiyon aldılar.
2010 yılında İstanbul Ekslibris Derneği, Feyziye Mektepleri Vakfı ve Işık Üniversitesi işbirliğindeki 33. FISAE Uluslararası Ekslibris Yarışmasında Tezcan Bahar, Mehmet Rafet Atalık özel ödülü, Kuzey Kıbrıs Yakın Doğu Üniversitesi, Rauf Denktaş Uluslararası Ekslibris Yarışmasında Burçin Demir ve Emre Şengün, başarı ödülü, KKTC Doğu Akdeniz Üniversitesi, 1. Uluslararası Ekslibris Yarışmasında Tezcan Bahar, Johan Bosschem özel ödülü, Polonya Gdansk 4. Uluslararası Ekslibris Yarışmasında Tezcan Bahar, CGD dalında birincilik ödülü (Resim 31), aynı yarışmada Emre Şengün, Gdansk Vakfı özel ödülü aldılar.
2009 yılında Rusya Yaroslavl Uluslararası Ekslibris Yarışmasında Hasip Pektaş, ikincilik ödülü (Resim 32), Photoshop Magazin tarafından organize edilen CGD Ekslibris Yarışmasında Yetkin Yağcı, birincilik ödülü aldılar.
2007 yılında Prof. Dr. Sıtkı M. Erinç, İtalyan ekslibris koleksiyoncusu ve yazarı Remo Palmirani anısına düzenlenen yarışmada “Bir Sanat Dalı Olarak Ekslibris” başlıklı makalesi ile ödül kazandı. Aynı yıl Bulgaristan “2’be eu” – Rousse 2007 konulu Uluslararası Ekslibris Yarışmasında İsmail Aslan, üçüncülük ödülü, Hacettepe Üniversitesi ve Ankara Ekslibris Derneği 2. Uluslararası Ekslibris Yarışmasında Mustafa Okan, Çankaya Belediyesi özel ödülü, Yunus Güneş, Hüseyin Bilgin özel ödülü, Tezcan Bahar, Ali Şükrü Fidan özel ödülü, Sırbistan “Bread-Cultural Heritage” ekslibris yarışmasında Yunus Güneş, üçüncülük ödülü aldılar. 2006 yılında Belçika 2. FISAE Uluslararası CGD Ekslibris Yarışmasında Nurdan Adıgüzel birincilik, Tezcan Bahar ikincilik, Atanur Sevim, beşincilik ödülü aldılar. 2004 yılında 1. FISAE Uluslararası CGD Ekslibris Yarışmasında Mine Saraç, Sint-Niklaas özel ödülü, Ozan Ayıtkan, en iyi erotik ekslibris ödülü aldılar. 2003 yılında Hacettepe Üniversitesi ve Ankara Ekslibris Derneği, 1. Uluslararası Ekslibris Yarışmasında İlknur Dedeoğlu Çankaya Belediyesi özel ödülü aldı. 2002 yılında İstanbul Exlibris Akademisi Derneği, Uluslararası Exlibris Nazım Hikmet Yarışmasında Gülbin Koçak, birincilik ödülü, Ali Doğan, üçüncülük ödülü, Yugoslavya I. Uluslararası Balkan Ekslibris Trienali’nde İlknur Dedeoğlu, Belgrad Ekslibris Derneği özel ödülü, Ali Doğan, Joan Records Company özel ödülü aldılar. 2001 yılında Arjantin “Gral. José de San Martin -150” Uluslararası Ekslibris Yarışmasında Erdal Aygenç, üçüncülük ödülü, 2000 yılında İstanbul Exlibris Akademisi Derneği Uluslararası Exlibris İstanbul Yarışmasında Sevim Arslan, birincilik ödülü aldılar. 1997 yılında İtalya-Ortona “Ex Musicis” Ekslibris Yarışması’nda Sema Ilgaz Temel, üçüncülük ödülü, 1996 yılında İtalya-Ortona “3. İtalya – Türkiye Ekslibris Bienali”nde Hasip Pektaş, birincilik ödülü, İsmail İlhan, ikincilik ödülü aldılar.

Yazar Hakkında

Hasip Pektaş was born in Ermenek in 1953. He has been working as a Professor at Isik University, Faculty of Fine Arts in the Visual Communication Design Department in Istanbul. He wrote a book about "Ex-libris". He has also been working hard to make ex-libris well-known in Turkey. He organized 1st and 2nd International Ex-libris Competition in 2003-2007, 33rd FISAE International Ex-libris Congress and Ex-libris Competition in 2010 in Istanbul. He founded Istanbul Ex-libris Museum in Işık University in 2014. He is the President of Istanbul Ex-libris Society. http://www.hasippektas.com

Beni Takip Et

Leave a reply